Gaur egun Igartza saria irabaztea

Gaur egun Igartza saria irabaztea https://www.gaztezulo.eus/albisteak/gaur-egun-igartza-saria-irabaztea/@@download/image/kattalin_2_1444_1451992847.jpg
2015/10/13
elkarrizketa
Testua eta argazkiak: Leire Palacios @AnnieSdelMono
Liburuak argitaratzea geroz eta zailagoa bada ere, oraindik badira gazteak anonimoki sarituz euren eleberriak kaleratzeko aukera ematen duten sariak. Horietan Kattalin Miner da azken sariduna, Igartza beka lortuta. ‘Kafe betea’ eleberri proiektuaz mintzatu gara berarekin, eta Iratxe Retolaza literatur adituak hainbat zantzu eman dizkigu egungo literatur panorama ulertzeko. 


Kattalin Miner » Kazetaria eta idazlea


"Ez dago literatura neutralik"


Asko disfrutatu du Kattalin Minerrek (1988, Hernani) Igartza saria irabazi duen ‘Kafe betea’ izeneko laginaren idazketa prozesuan. Plazeretik jaio da eleberria idazteko erronka; gogotik, aldiz, hausnarketa txertatzekoa.



Nola jaio da eleberria idazteko gogoa?
Idatzi dut poesia, baina inoiz ez nuen ikusten obra bat edo lan bat bukatzeko osotasun hori. Buruan nuen Igartza. Urtarril partean edo, horretan pentsatzen hasten nintzen, baina nahiz eta ideia solteak eduki ez nuen nire burua istorio oso bat garatzeko moduan ikusten. Aurten, aldiz, erronka jarri nion neure buruari. Eta bai, denbora hartuta ikusi nuen baietz, kapaza nintzela.

Nola eragin dio erronkak buruan zeneukan istorioari?
Gaia asko aldatzen joan da idatzi ahala. Batez ere, pertsonaiak gero eta forma gehiago hartu duen heinean eta berak agindu didan neurrian. Uste nuen tramak hartuko zuela indar gehiago, eta, azkenean, barne ahotsak hartu du.

Beraz, istorioa zer da, kontatu nahi diguzuna edo kontatzea atera zaizuna?
Badago intentzionalitate bat, hainbat gai ukitu nahi nituelako, eta badaude pertsonaia horrengan garatzea nahi nituen gauza batzuk. Baina egia da pertsonaiak bere bidea egin duela. Asko harritu naiz nire buruarekin: ideia batzuk nahiko garbi nituen, baina ikusi dut horrek ez duela balio, eleberriaren egiturak berak baldintzatzen zaituelako.

Zer kontatuko digu ‘Kafe Betea’ eleberriak?
Gaur egungo gizartean pertsona batek hartu behar dituen erabakien inguruko hausnarketa bat izatea du helburu. Hasiera batean pertsonaia intseguru bat ezagutuko dugu, bere erabakiekin gustura dagoena, efikaziari nahiko lotua eta sistema kapitalista honetan produktiboa dena. Baina momentu batean blokeatu eta hartutako erabaki guztien zergatiaz pentsatzen hasten da. Puntu neurotikoa hartzen du liburuak.

Beraz, liburu kritikoa da.
Bai. Argi neukan pertsonaiari gertatzen zaizkionak ezin nituela besterik gabe erakutsi.

Ohituta zaude letrak iritzi forman lotzen. Baina eleberri bat eta iritzi zutabe bat ez dira gauza bera.
Prozesu guztiz ezberdina da. Zutabea idaztea ariketa erabat politikoa da (ez dut esaten liburu bat idaztea politikoa ez denik). Baina ariketa politikoa da diskurtsiboa den heinean. Nik artikulu bat idazten dudanean zerbait esan nahi dut, argudio batzuk ematen ditut. Eleberrian forma beste modu batera lantzen duzu. Politikoago, pertsonalago edo literarioago aritu zaitezke, baina azkenean liburu bat da. Ez da berehala hasi eta buka dezakezun gauza bat, eta gaiak asko dira.  Ezin duzu zutabe bat idazten ariko bazina bezala pentsatu, baizik eta beste ahots narratibo horrek eskatzen dizkizun gauzen arabera. Horrekin esan nahi dut ez duzula zuk agintzen diskurtso bat eraikitzen duzunean bezala; eleberrian istorioa mantendu behar duzu, erritmoa mantendu behar duzu eta, batez ere, pertsonaiaren koherentzia. Nik esango nukenetik pertsonaiak esango lukenera. Pertsonaiaren inkoherentzietan dago koherentzia, hori mantentzean.

Protagonistak engantxatuko gaitu?
Nik uste dut baietz. Bere hausnarketak ez dira sakon eta existentzialistak, inora ez garamatzatenak, baizik eta oso hausnarketa tonto eta tribialak. Bestalde, protagonistaz gain, liburu guztia zeharkatzen duen istorioa dago paraleloki: neska baten desagerpena.

Desagertutakoa eta protagonista neskak dira. Garrantzia izango al du generoak liburuan?
Generoak gure gizartean daukan garrantzia izango du. Gertatzen zaizkien gauzak oso ikuspegi sozialetik hartuta daude, eta kritikarekin lotuta. Beraz, emakume bezala irakurria den heinean gertatzen zaizkion gauzak sarri badaukate zerikusirik emakume edo neska izatearekin. Hala ere, badago beste kritika bat, mila aukera ematen dizkigun ustezko askatasun horrekin eta gizarte kapitalistarekin zerikusia duena.



Emakume bezala irakurria dela diozunean, biderik legoke hainbatek definitzen duten literatura femenino horren markoan txertatzeko?

Uste dut beste modu batera fokatzen hasi behar dugula. Zer da literatura unibertsala edo generorik gabeko literatura? Esango bagenu gizonezkoen literatura dela, orduan igual perspektiba aldatzen hasiko ginateke. Hau da, ez dago literatura neutralik. Gizonezkoek hitz egiten dute gizonezkoetaz, gizonezkoen historiaz eta inork ez die galdetzen protagonistaz edo gizonezkoen literaturaz. Hori da gailentzen dena, eta literatura esaten dugunean gizonezko zuriena da. Literatura femeninoa esan nahi baldin badute, femeninoa zer den definitzen hasi beharko ginateke.

Literatura feminista existitzen da?
Askotan lotzen ditugu idazleak aldarrikapenekin. Nik uste dut literatura feminista edo arte feminista dagoela intentzionalitate feminista dagoenean. Bestalde, irakurketak daude. Orain arte trebatuagoa izan naiz irakurketa feministak egiten, baina oraingoan ez daukat inongo intentziorik nire liburua literatura feministaren barruan enmarkatzeko. Ez da ukapen bat, agerikoa baita ni neu feminista naizela eta aldarrikapenak egongo direla, baina esango nuke hortik harago doan kontu bat dela, eta hainbat kritika gurutzatzen direla bertan.

Esango zenuke lehen baino garrantzi gehiago ematen zaiola gaur egun feminismoari?
Nik uste hori falazia bat dela. Hori da esatea bezala duela urte batzuk emakume idazleen boom bat egon zela. Estatistikak begiratu besterik ez dago. Nik uste kontua askoz pozgarriagoa dela hori baino, hegemoniaren gainbehera bat datorrela. Hegemonia baldin bada gizon zuri hetero klase ertain altuko hori, beste ahots batzuk hitz egiteko altxatzen ari dira. Horrela bada, historia askoz heterodoxoagoa da, askoz zabalagoa delako ahots desberdinak entzuten ditugunean. Argi dago aberastasuna dagoela, eta aberastasun horretan zapalduak izan direnen ahotsak erdiguneratzen direla. Beraz, hegemonia aldatzen ari da. Nik ez dut uste orain hori gehiago baloratzen denik, baizik eta abiapuntu horretatik hitz egiten duten ahotsak gehiago direla.

Ahots horiek presentzia nabarmenagoa izatea kritikatu dute batzuek, feminismoa moda kontua dela esanez.
Nik moda kontu estetikoekin lotzen dut, eta hemen erroko gauzak daude. Azaleko kritika iruditzen zait, beldurrari lotuta joan daitekena, alegia, hegemonia hori galtzearen beldurrari. Hemen eduki batzuk daude eta eduki horiek interesa daukate. Moda baldin bada, luze doa. Uste dut norma eta botere guneen berregituratze bat ematera doala.


Argazkia: Dani Blanco

Iratxe Retolaza » Literatur aditua


"Igartza eta halakoak belaunaldi berriei aukera emateko galbahea dira"

Iratxe Retolazak (1977, Donostia) Euskal Filologia ikasi zuen eta gaur egun irakaslea da. Literatura da bere ikerketa lerroa. Hortaz, berak lagunduko digu gaur egungo egoera ulertzen: idazle gaztea izatea, sariketak eta joerak, besteak beste.

Nola definituko zenuke gaur egungo euskal literatur sorkuntza?
80ko eta 90eko hamarkadetatik aurrera, literatur sorkuntzarako hartzen ziren erabaki estilistiko, tematiko edo erretorikoek literatur esparruan kezka ziren kontuei erantzuten zieten. Bazegoen euskal literatur esparru autonomo bat garatzeko gogoa, eta idazten zenean gehiago begiratzen zitzaion esparru jakin bati egin zitzaiokeen ekarpenari. Ondorioz, esparru jakin horretako ezaugarriak ezagutarazten ziren.

Urteekin sortzailea irakurlearen exijentzia mailara gerturatu da?
Ibilbide luzeko idazleak termometroa izan daitezke, eta esango nuke badagoela hurbiltzeko ahalegin bat. Hala ere, iruditzen zait ahalegin hori exijentzia maila jaistearekin lotu dela, eta ez da gauza bera. Lehen askoz ere endogamikoagoa zen literatur esparrua. Bertan parte hartzen zuten gehienak literatur esparrukoak ziren, hau da, bai sortu, irakurri zein irakurtzen zutenak. Agian, alde horretatik, exijentzia maila altuagoa zen, baina mugitzen ari zen masa soilik literatur eragilea zen. Eta hori ere ez da bidea. Hau da, literatura bizirik egongo da aniztasuna dagoenean.

Susmoa daukat hori ezinbestean hizkuntza mailarekin lotu behar dela.
Bai. D ereduko ikasleak, behintzat kasu batzuetan (nik unibertsitatean egiten dut lan), ez daude literarioki irakurtzeko alfabetizatuta. Bestetik, irakurle perfil gehiago sortu dira, eta hein horretan ikusi da euskara ikasten ari den norbait ere euskal literaturaz elikatu daitekeela, edo denbora pasatzat har dezakeen norbait. Baina eragin handi-handia du eskolan, literatur ikuspegitik, euskara batere garatua ez egoteak. Gaur egun badago nolabaiteko malgutasuna hizkuntzarekiko, beste garai batetan ez zegoena. Era berean, kontutan hartu behar da 80ko eta 90eko hamarkadetan gazteak zirela kultur eragileak, eta eurengan egon zela eraldaketa sozialaren pisua. Iruditzen zait, nahiz eta eremuka aztertu beharko litzatekeen, oro har, euskal literaturan hori galdu egin dela.

Euskal literaturan, sortu dena ezezik, sortu ez dena ere saritu egiten da, Igartza edo Agustin Zubikarai bekak kasu. Zer aukera eskaintzen dute?
Anonimotasunez aurkezten dira lanak, beraz, egiletasuna kontutan hartu gabe saritzen dira. Nire ustez, hasteko, horrelako ariketa gehiago egin beharko genituzke, gurean egilearen itzala oso handia baita. Bestalde, gaur egun argitaratzea oso zaila da. Argitaletxeak krisian daude, beraz, ez dute horren erraz apustu egiten idazle ezezagun baten alde, ez dakitelako merkatuan funtzionatuko duen ala ez. Eta hala ere, ezagutu ditugu atzera bota dituzten idazle ezagunen lanak, argitaletxeek lan kopuru jakin argitaratu dezaketelako. Ahots berriak plazara agertzeko askoz aukera gutxiago dakar horrek. Igartza eta halakoak belaunaldi berriei aukera emateko galbahea dira. Azken batean, nork hartuko du lan oso bat idazteko lana jakinik hormaren kontra jotzea izango dela? Noski, horiek guztiak aukeraz esan daitezkeenak dira, baina harrera ere kontutan hartu behar da.

Zer esango zenuke harreraz.
Igartza saria lortu duten gizonezkoen eta emakumezkoen datuak ikusten baditugu, azken urteetan gora egin du emakume sarituen kopuruak. Ez dakit kasualitatez edo zergatik, baina egiletasuna markatzen ez denean emakumezko gehiago dago, eta ondorioz estigmak eta estereotipoak sor daitezke sariaren inguruan. Beraz, Igartzak jada ez du funtzionatzen aparteko sari bezala, baizik eta kolektibitatetik. Eta arrisku hori ez da sariaren beraren ezaugarria, inguruan sortutako diren diskurtsoak eragin dute. "Lagina saritu dizutelako publikatu dizute, eta ez eleberriak merezi duelako", eta halakoak entzuten dira. Inork kontuan hartzen ez duena da gaur egun merkatuak ez duela aukerarik ematen, seguraski nobelarik onena izan arren, ezezagun baten lana publikatzeko.

Estereotipoak aipatu dituzu. Uste duzu Igartza sariak irudi jakin batekin bustitzen duela sariduna?
Ez dut uste. Duela pare bat urte Danele Sarriugartek nobela kaleratu zuenean bestelako erantzuna izan zuen. Salbuespena izan zen. Lehengo Igartza sariekin kritikoen ahotik sortu zen nolabaiteko diskurtsoa esanez, kasu batzuetan, saria neska gazte eta ederrei ematen zitzaiela. Horrek, batetik, testuak elkarrengandik ez bereiztea zekarren, literarioki ez zegoen inolako diskurtsorik, eta, bestetik, oso erraza zen Igartza kutsu ez prestigiotsuarekin lotzea. Esango nuke hasieran horrelako diskurtsoak gailendu zirela, eta ez kasualitatez femeninoari lotuta. Jon Martinek irabazi zuenean ere sortu zen nolabait prestigioa kentzeko diskurtsoa. Zubikarai bekak ez du horrenbesteko oihartzunik izan, baina hori guztiagatik iruditzen zait Sarriugarteren kasuak markatzen duela aldaketa bat. Ordura arte saria desprestigio diskurtsoarekin lotzeko aukera zegoelako. 

Femeninoari lotutako diskurtsoak gailendu zirela esan didazu. Izan dezake horrek zerikusirik zenbaitek literatura femeninoa bereizteko duten joerarekin?
Literatura femeninoa dioenak zehaztu beharko luke zer esan nahi duen horrekin. Nik ez dut kontzeptu horretan sinisten, emakume literaturan, alegia. Literatura aztertzen dugunean, motz esanda, hiru eremu daude: sortzailea, testua eta hartzailea. Eragiten diotela elkarri? Noski! Sortzaileen azterketa egiten dugunean, genero profilari errepara geniezaioke, baina baita adinari ere. Eta horrek ez du esan nahi profil bereko jendeak testu mota bera ekoiztuko duenik, ezta testu mota horren hartzailea berdina izango denik ere.

Eta literatura feminista?
Niretzako literatura feminista ere ez dago. Literatura femeninoa bezala, zehaztu beharko genuke zer den. Irakurketa feministak edo sorkuntza feministak daude. Hau da, ekarpen feminista egiten duten testu literarioak. Niretzat feminista dena literatur kritika edo irakurketa da.