[2021eko elkarrizketa] Jaizkibel konpainia: “Tradizioaren izenean herriari bere festak lapurtu dizkiote”

Julen Hernandezek egin zuen ‘Alarde: tradición o machismo’ dokumentalean, “Hondarribiar batentzat zer da Alardea?” galderari “Zauden fasearen arabera” erantzun zenioten. Zein fasetan zaudete une honetan?
Ixabel Alkain: Apur bat zaharrago eta danborra eramateko nahiko lan dauzkat –barreak–, baina nik atera nahi dut. Bizkarreko minez nago eta agian zerbait arinarekin, baina atera nahi dut.
Oihana Etxebarrieta: Galdera egin duzun unean pentsatzen hasi naiz eta ikusten ari naiz orain hemen gaudela denok musukoarekin, eta saihestezina dela pandemiak eragin duen honetan pentsatzea, pasa den irailean ezin izan baita Alardea ospatu. Baina egia da guztiok bizi dugun arrarotasun honetan, une aproposa izan daitekeela gauzak aldatzeko. Komen artean inoiz baina lasaiago gaude, geure arazo, gatazka honi aurre egiteko, elkarrizketak berreskuratzeko, konponbidea bilatzen saiatzeko...
I.A.: Hori da, bidea oso sakonki jorratzeko aukera oso polita da, eta uste dugu galtzen ari den urrezko denbora oso preziatua dela hau. Gu beti prest gaude hitz egiteko, baina bi, hiruk ez dute hitz egiten batek nahi ez badu.
Gizartea prest dagoela baina gidaritza falta dela esan nahi duzue?
O.E.: Hori da. Une oso polita eta ilusioa piztu dezake konponbiderako, Hondarribian geroz eta jende gehiago ikusten baitugu “aski da” esaten, “eser gaitezen, konpondu dezagun” aldarrikatzen. Aldiz batzuen aldetik utzikeria oso nabarmena ikusten dugu. Erdibidean kokatu beharko lukete beraien lana.
I.A.: Jende asko dago erdibideko eremu horretan, gehiengoa esango nuke.

Erdibidean kokatzen diren horiek aipatzen dituzuenean, gaia saihestera egiten dutela uste duzue (familia bazkarietan, lagun artean, kalean...)? Tabu hitza erabili daiteke? Marra gorriak daude?
O.E.: Orain arte tabua zela esan daiteke noski; ez zen gaiaz hitz egiten eta saihestu egiten zen, ekidin egiten zen gatazka sortzen zuelako, baina orain hasi dira apurka ateratzen eta gaiaz hitz egiten. Bideo batzuk egin dituzte desberdin pentsatzen duten pertsonak elkartuz, eta hori imajinatu ere egitea ezinezkoa zen orain dela hiru urte, horregatik iruditzen zaigu une aproposa gaiari heltzeko.
1993. urtean emakume talde batek, alardean era parekidean parte hartzea eskatu zenuten lehen aldiz eta bertan alardeko agintariekin izandako bileran jeneralak zera esan zuen: “Jakin beharko zenuke emakumeen ohorerik handiena dela beren senarrek ondoen lisatutako alkandora eramatea alardean”...
I.A.: Azken 3.000 urtetan dagoen historia atabiko baten adibide bat da hori, eta gizonezkoei oso ongi etortzen zaien esaldiak dira, ez pentsatzeko helburuz jaurtiak. Geure mugimenduak pentsarazteko ere balio izan du. “Ez dut pentsatu inoiz horretan” esan zidan amak behin. “Zergatik ez? Egia da!”. Horrelako gauza berrien aurrean eta gainera emakumeok pixkanaka eremu publikoa konkistatzen joan garen honetan, hau beste adibide bat izan zen eta pertsona horiek oso esaldi atabikoak ematen zituzten.
O.E.: Askotan pentsatu gabekoak direla esango nuke. Zuk aipatu duzun moduan, 1993. urteaz ari gara, ez orain dela 80 urte jaurtitako esaldi bati buruz... Honek ere badauka beste bigarren irakurketa bat, behingoagatik ohartzea badaudela lan ikusezin batzuk festa ahalbidetzen dutenak, hau da, ez baldin baleude emakumezkoak intendentzia lanak egiten, ogitartekoak prestatzen, arropa lisatzen... inork ezingo luke atera. “Zer gertatuko da emakumezko horiek lan horiek egiteari uzten diotenean, beraiek ere Alardean parte hartu nahi dutelako?” Honek garamatza, ez soilik Alardean gertatzen den gauza batera; zer gertatu zen emakumezkoak lan mundura sartzen hasi zirenean? Nork arduratu behar zuen umeen zaintzaz? Beraz bi ondorio atera daitezke, guk ere disfrutatzeko, mozkortzeko, ongi pasatzeko eskubidea daukagula, eta bestetik Martxoaren 8ko grebekin ikusi zen bezala, gu gelditzen garenean mundua gelditu egiten dela.

1996ko irailaren 8an, 26 emakume alardean sartzen saiatu zineten lehen aldiz, irainak, kolpeak, erasoak, denetik jasa zenuten. Gainera, hurrengo egunetan, asteetan eta hilabeteetan, zabaltzen hasi ziren alardeetan sartzen saiatu zineten izenak, helbideak, telefonoak... Nola bizi zenituzten egun horiek zuek eta ingurukoek?
I.A.: Oso oso une gogorrak izan ziren, gure eguneroko bizitza hankaz gora jarri zuelako betiko, eta noski gure familiarena, eta horrek sekulako erruduntasun sentsazioa sorrarazten zigun. Aitari egindakoak, anaiari... Ni irakaslea naiz eta ez daukat negozio propiorik, baina gainerakoei, edota gu bezala pentsatzen zutenei, boikotak zein agresio fisikoak egin zizkieten. Ni hiru aldiz izan naiz ospitalean eman dizkidaten jipoiengatik. Bikotearekin Hondarribira paseo lasai bat ematera joatea ez nuen pentsatu ere egiten, ezinezkoa zen...
Lehen aipaturiko ‘Alarde: tradición o machismo’ bideoan aipatzen zenuen Ixabel, Intentsitate baxuko estatu terrorismoa bizi izan zenutela edota inkisizio garaiko uneak gogorarazten zizutela, sorginak erretzen zituztenean garaian bezala...
I.A.: Hori da. Benetan ikaragarria izan zen, ikaragarria. Pentsa, manifestazioak egin zituzten behin baina gehiagotan nire burua eskatuz! Nire gurasoek bizi izan dute ia amaiera arte, pentsatuz tiro batez hilko nindutela, egunen batean dei bat jasoko zutela esanez hilda nengoela. Beldurgarria izan zen, oso oso gaizki pasa genuen. Bestalde, barne barneraino sartzen zitzaidan eta pentsatzen nuen “Ez naiz ezer txarra egiten ari”. Emakume izateagatik egin ezin dudan zerbait da, soilik emakumea naizelako.
Erruduntasun sentsazioa aipatu duzue, eta ez duzue uste emakume izategatik soilik orain arte normalizatuak zeuden jarrera edota beldur ugari barneratuak zeuden bezala (gauean etxera bueltatzearen beldur izatea adibidez), Jaizkibel Konpainian sartzen denak normalizatua zuela zer tokatzen zitzaion, beldurraren mekanismo horiek normalizatuak baleude bezala? Alegia, Alardean normala ez dena normalizatu dela?
I.A.: Noski, hala da. Edota emakume bat mozkortzen denean, mutil batekin hitz egiten hasten da gauean, ondoren ezetz esaten dio eta horregatik jotzeko eskubidea izatea adibidez. Hau guztia emakume izateagatik da, orduan deskubritzen dugu honen guztiaren dimentsioa. Feministak sentitzen gara askotan baina ez dakigu noraino, praktikan jarri behar dugun arte. Emakumeen inguruan egiten diren lan guztiak oso poliki garatzen dira eta hemen ere hala izan da.

Ixabel Alkain: Feministak sentitzen gara askotan baina ez dakigu noraino, praktikan jarri behar dugun arte. Emakumeen inguruan egiten diren lan guztiak oso poliki garatzen dira eta hemen ere hala izan da”.

Bizipen gogor horiek kontuan hartuz, gaur egungo zuen nortasuna eraikitzeko baliagarriak izan dira? Zaretenak zarete bizipen horiei esker/erruz?
I.A.: Horrelako zalaparta batean sartu ginen, jada horrelakoak ginelako, hori argi eta garbi. Baina handik hasi eta gaur arterainoko ibilbidean sufritu eta gozatu dudanagatik naiz gaur egun naizen bezala, bai, horrela da. Hori da honek guztiak daukan gauza positiboa; askoz ere pertsona hobea naizela sentitzen dut eta gizarte talde baten inguruan lan egiteak eragina izan du. Kanpoko mehatxuak baino askoz ere eraikitzaileagoa izan da barrutik egin dugun guztia. Ezagutu ditudan pertsona guztiak, lagun bilakatu direnak... zenbat ikasi dudan. Sororitatea zer den aztertzeko gure lana zoragarria dela iruditzen zait.
O.E.: Guztiz ados, gainera uste dut enpatia era ikaragarrian garatu dugula. Askotan esaten dugu gu ez garela bakarrak, hemen gertatzen dena ez da ezohiko adibide bat, Hondarribian gertatzen dena jendartearen isla besterik ez da. Hemendik kanpo badaude ehunka adibide festetan emakumeen eskubideak urratzen dituztenak, eta guzti horrekiko oso enpatiko bilakatzen gaitu. Gu ere sistema honetan engranaje txiki bat garela eta sistema honi aurre egiteko beste torlojutxo bat garela. Ni feminista nintzela ikusarazi zidan Jaizkibelek.
Feminista izateagatik sortu zenuten Jaizkibel, ala Jaizkibelek egin zintuzten feminista?
I.A.: Feministago bilakatu gaitu.
O.E.: Hori da. 16 urterekin hasi nintzen, nire nortasuna eraikitzen ari nintzen garaian, baina hau beste gauza asko bezala ikusten edota bizitzen ez duzun arte ez zara jabetzen zer den. Bai, entzuten nuen, banekien zer zen, baina 2005. urtean Jaizkibelek Kale Nagusia lehen aldiz igotzen ikustean zapla egin nuen neure garunarekin eta zapla egin nuen zapalketa horrekin guztiarekin. Hor konturatu nintzen ez nintzela berdintasun batean hazi. Berdintasunaren aroko gazte bat nintzela uste nuen, baina ez zen horrela. Jaizkibelen pausoak, pauso sinbolikoak dira, non gauden, zertan ari garen eta zer gertatzen ari den jakiteko. Horri bizkarra emanda bizi gintezke, nire herrian edota inguruan hori gertatzen ari zenik ere ez bainekien, baina ikusten dugun lehen alditik aurrera ezin diogu inoiz bizkarrik eman. Duda existentzial guztiak kolpera.
I.A.: Hemen ikusten da honen guztiaren erroa, baina ez intelektualtasunetik. Intelektualtasunetik oso erraza da arrazista ez izatea, edota feminista, baina bizitzen duzunean...

‘Las Caras de la Homofobia’ atarian 1998an tradizionalistek panfleto batean mezu bat zabaldu zuten: “Hasieran, Bidasoako lesbianak izan ziren alardean parte hartzeko aldarrikapenak hasi zituztenak. Egoera horren aurrean, irtenbide bakarra dago: intsumisioa, ergelkeriaren aurkako matxinada. Hemendik hiru urtera, marikoiek Udala salatuko dutelako berriro, kantineraz atera nahiko dutelako”...
I.A.: Historiako pasarteak irakurriz gero konturatzen gara gizarteak dituen beldurrak saihesteko, beti etsai bat bilatu behar duela gizakiak. Bakoitzaren kaka guztia kanporatzeko arerio bat behar dutela eta zapaltzen saiatuko direla. Baina ikusten dutenean, mugimendu hori iraindu, eraso edo zapaldu arren altxatzen jarraitzen duela, lehen baina indar gehiagoz, agian aztertu beharko lukete zer gertatzen den. Lehen aipatu duzun moduan inkisizio garaian bagina, sutara botako gintuzkete sorgin moduan, baina gu zutitu egin gara, eta gure bidea jarraitu dugu, beraien jokoan erori gabe, irmotasunez. HB-koak ginela leporatzen ziguten garai hartan, eta beraien ustetan edo, gu horrela tratatuz gero, uste zuten ETA-ren erantzuna edo izango zutela. Hori asko jorratu dugun lanketa bat izan da; helburu zehatzak lortzeko ze estrategia jarraitu, ze jarrera mantendu eta abar. Ez zuten ulertzen guk horrela erreakzionatzea, beraien interesa guk kolpeka erantzutea zen. Gandhi mugimendu aktibo-baketsu moduko bat izan gara. Askok ez zuten ulertzen gure pazientzia hori, baina mugimendua horren gainean eraiki nahi genuen. Oso gogorra izan zen eraikitzea, baina oso aberasgarria eta gerora honen guztiaren gakoa. Ertzaintza, Jaurlaritza, alderdi politiko nagusiak, hor zeuden gure akatsen zain eta gure aurka.
Aipatzen duzuen borroka horrek aurrera jarraitu zuen. Auzitegira jo eta auzitegiak arrazoi eman zizueten berdintasunean desfilatzeko eskubidea oinarrizko berdintasun eskubidearen adierazpen bat delako. Baina emakumeek ezin izan zuten hurrengo Alardean parte hartu, Alardearen antolaketa pertsona gutxi batzuen eskuetan utzi baitzuen udalak eta hor iritsi zen Alardearen pribatizazioa, Alardea Fundazioa deiturikoa sortuz. Iruzur legala egin dela uste duzue?
O.E.: Bai noski. Legeek beti ematen digute aukera nola erredaktatua daudenaren arabera zirrikituak topatzeko eta berdintasun legeek duten akatsetako bat da hain zuzen zirrikitu gehiegi dituztela. Emakumezkoak baztertzen dituzten jai edota ospakizun publikorik onartuko ez dituztela dio legeak. Jaizkibelek hainbat urteetan mahaigaineratu duen kontuetako bat hori izan da, herriaren festaz hitz egiten ari garela eta ez herritarron festaz. Eta herritarron festak direla udaletxeak antolatzen dituenak eta udaletxearekin batera egiten direnak, publikotasun izaera izan behar dute eta arau batzuk bete, beste hainbat herritan egiten den bezala. Hemen noski egon dela iruzur legal bat, baina ez iruzurra Jaizkibel Konpainiaren aurka, iruzurra herriaren aurka, herriari bere festak lapurtu dizkiotelako eta esku gutxiren baitan geratu direlako. Are gehiago esango nizuke, gurekin bat egiten duen jendeari ere lapurtu diote. Ez dago kontrol publikorik honen inguruan. Lotsagarria da baina ez soilik Jaizkibelengatik, herriari bere egun nagusia kendu diotelako baizik. Tradizioaren izenenean herriari bere festak lapurtzea onartezina da. Alardea zeozer bada, Hondarribiar guztion ondarea da, eta ez pertsona gutxi batzuen zerbait.
I.A.: Horregatik eskatzen dugu publiko izatea, hori bai dela tradizioa, baina horretan ez dira sartzen.
O.E.: Zentzu honetan mahai gainean jarriko nuke hau ez dela Jaizkibelek Alarde Fundazioaren aurka egiten duen zerbait, hau ez dela bi aldeen kontu bat. Festaz ari gara eta festa ondare publiko bat da, herritarrona. Alarde batean ala bestean parte hartzen dutenetako asko oso nekatuta daude. Oso kontra zeuden hainbat pertsona hasi dira kamera aurrean publikoki esaten nola bizi duten hau guztia eta aurrerapauso garrantzitsuak dira horiek…

Elkarrizketa osorik irakurtzeko harpidetu edo Gaztezulo dendan 3 euroren truke eskuratu dezakezu!